Anavangart sinema, deneysel ve geleneksel kalıpların dışına çıkarak çok daha farklı bakış açıları sunan, topluma düşünceleri daha deneysel ve yöntemsel anlatarak derin bir bağlamda seyirciyi düşünmeye ve sorgulatmaya teşvik eder. Sinema, derinliği görsel bir dilde ifade ederken paralellik gösterip daha çok gelişen soyut ve şekilsel ifadelere yer verir. Bunları zaman zaman varlığı sorgulayarak arayabiliriz. Çünkü varlık, soyut anlamlar biçiminde zihinlerde farklı algılanabilir. Yöntemleri, yaklaşım ve kişileri yani varlıkları düşünmeye sevk etmesiyle tanınır.

İtalyan yönetmen Antonioni ve Fellini, bu olaylardaki kişisel krizleri ve içsel hayalleri adeta zorlamışlardır. Bir tarafta hayal ile gerçek arasında bulunan tutumlar ifade edilirken, diğer tarafta Antonioni daha çok iletişimsizliği ve yalnızlığı vurgular; Fellini ise daha fantastik içerikleri konu edinir. 1961 yapımı La Notte filmi, ilişkilerdeki iletişimsizliği ve yabancılaşmayı vurgularken, daha çok yalnızlığı içerir. Hastanede, parti ve modern yabancılaşma, sessizlik ve sessizliğin içerisinden çıkarılan anlam arayışı, toplumda çok yönlü üslup ve daha duygu yüklü temaları içsel yaklaşımla ele alır. Genellikle yapılan bu bağlamda etkileşimde kalan derin melankoli, sevgiyle beraber ihaneti mizahla, insan doğasının düşünce şeklini anlatır.

Anavangart sinemada bulunan sanat eserleri farklı bakış açılarından ele alınır. Sinemanın disiplinler arası ile ilk doğuş yıllarını sürrealist, dadaist kimliğiyle gösterir.

Anavangart olma özelliğini taşıyan bu belirleyici özellikleri sıralar: var oluş oluşturma ve kimliğini ortaya çıkarma ile görünür yapma; buna karşı duran, yıkan, bunun kavgasını oluşturan her türlü yapı anavangart olarak sayılmamaktadır. Anavangart sinemanın temelinde anlam arayışı ve kişinin bireysel deneyimleri yer alır. Bu da aslında bireyin içsel dünyasından yola çıkarak sorgulatmayı gerektirir. Mesela Luis Buñuel gibi filmler daha çok absürt bir dünya ve zaman döngüsünü anlatır. Anavangart sinema, içsel dünyayı Stan Brakhage veya Andrei Tarkovsky gibi yönetmenlerin ya da sanatıyla asıl hakikati varlığın açığa çıkması ile tanımlayan Heidegger veya sinema dünyasında varoluşçuluğu felsefi zeminde hazırlayan Jean-Paul Sartre ile tanımlar. Bu, mantığın sınırlarının içinde de bizi alır; burada kastedilen akıl ve erdem kavramlarıdır. Akıl açısından dünyayı sorgulama, varlığı Kant’ın Saf Aklın eleştirisi benzetmeleriyle de ele alır.

Saf Aklın Eleştirisi, aklın, yani sorunun nasıl sorulacağının temelini belirtir. İşte anavangart sinemada bu demektir aslında: geleneksel sinema normlarının estetik, ahlak ve geleneksel olarak aktarılmasıdır.

1963 FELLİNİ SİNEMASI

Dünya sinema tarihinin başyapıtlarından olan Sekiz Buçuk (8½) filmi, zaman ve mekanın sınırlarını ortadan kaldıran, otobiyografik özellikleri taşıyan yaratıcı bir kriz içsel dünyayı ele alır. Guido Anselmini'nin yaşadığı olaylar, hayatına giren kadınların onun kişisel karmaşasını ve karar verme sürecini şekillendirir. Gerçeklik ile hayal arasındaki durumu anlatırken, hem profesyonel hem de kişisel bir çıkmaza girdiğini gösterir. Burada Guido'nun hayatına giren kadınlar aslında kadın figürünün ne kadar önemli olduğunu da vurgulamaktadır.

Bir sanatçının hem yaratıcılık hem de varoluşsal kaygılarını derinlemesine inceleyen bir başyapıttır. Jean-Paul Sartre, bireyin özgürlüğünü ifade eder; yani kişi özüyle dünyaya gelir ve varlık arayışını düşünerek var olan bir arayışı evrensel boyutlarla insana aratır, "Ben kimim?" sorusunu sordurur. Fellini, kendine dönük bakışını hem tamamlanmışlık hem yarım kalmışlık, hem de sanatsal düzeyde belirtti. Kant'ın 1784’te Aydınlanmayı insan vurgusuyla düşünce ve varlıkta belirtmesi, Friedrich Nietzsche'nin geçmişten kurtulup geleceğe odaklanması, Martin Heidegger’in Dasein varoluşunu kabul etmesi; özellikle insanın ölümle yüzleşmesi gerektiğine inanır. Belki de burada ki anlam arayışı, kişiye tekrar bir kimlik arayışı sağlar çünkü bireyler seçim ve anksiyete ile varoluşsal kaygıları barındırır.

Heidegger’in bahsettiği düşünce, varlığın ifadelendirilmesidir. Bu bağlamda varlığın düşünce kaynaklı olduğu da kaçınılmazdır. Bu film toplamda 7.5 eder; eklenen uzun metraj ise insanın çevresi ile iç karışıklığını sadece karakterler olarak değil, çift yönlü olmasıyla ele alır. Hayal ile gerçeklik arasında bahsedilen sürrealist bir filmdir, 138 dakika uzunluğunda çekilir. Hayatı daha serbest ve sınırsız anlatır. Sürrealist bir bakışla bilinçaltı, rüyalar, semboller ve mantığın ötesindeki anlamlarla çözümlemeler yapılabilir. Örneğin bir nesnenin tekrar edilmesi, fakat bunun yerini farklı metaforların alması ya da belirsizliklerin olması, evrensel anlamda kişiye düşünsel referanslar ve bakış açıları sunabilir. Soyut anlamlar ile kavramları birleştiren ve doğrudan gözlemlerle algılanamayan, fakat düşünerek kişiyi aramaya sevk eden bir anlatıdır.

Dasein, var olma durumunu; insanın varlık ile olan ilişkisini düşünmeyi ve bu düşüncelerin sadece düşünce ile olmadığını belirtir. 1963 Fellini'de çıkmaza giren insan, yani Guido, aslında bu gerçeklik ve hayal arasında bocalıyor çünkü orada sorgulayıcı tavırlar, teknik düşünceler, varlıkların ve zamanın sınırlarının olmadığı durumu söz konusudur. Matematiksel olarak, teknik düşüncelerde (Besinnung) eylemi olarak varlıkla olan bağımızı şekillendirir; yeniden hatırlatma, kaybolan anlamı yeniden bulmaya çalışma ve anlamlandırma bunların hepsi insana varlığı sunar. Burada Guido Anselmini'nin yaşamış olduğu ve hayatına giren kadınların kişisel karmaşasını esas itibariyle ilham kaynağı olduğunu; kaosu ve tatminsizliği de içerdiğini söyleyebiliriz. Hayal edilen bu çatışma, belki de gerçek dünyada asla erişilmezliği temsil edecektir. Lusia, içinde olan sorumlulukları ve yetersizlik hislerini öne sürecektir.

1961 LA NOTTE SİNEMASI

Modern bireyin anlam arayışına, yalnızlığına ışık tutan ve insanlara düşünmeyi öğreten La Notte filmi, orta yaşlı bir çiftin gününü ve gelecek yıllarını ele alır. Daha çok kişilerin kendi eşleriyle olan bağlarını sorgulatan ve duygusal anlamda uzaklaşmalarını, bu uzaklaşmanın çatışmalar sebebiyle olduğu kaçınılmazdır. Önceleri Lidia ve Giovanni başka bir kadınla flört ederken kendilerini yalnız hissederler ve geçmişteki güzel günleri hatırlarlar. Aslında burada derin izler taşıyan ve anlamı bile kendi içerisinde sorgulayan bir anlamda bize varlığı çağrıştıran bu film, varoluşçuluk ve içsel krizleri ön planda tutar. Bazen iç aleminde sahip çıktığı sorumluluk, her ne kadar özgürlük gibi görünse de bağıl anlamda bireyleri zorladığı görüşüne varılır; yani kişi, yükleri kendine ait olan özel olduğu tavrına bürünür. Çünkü; bahsettiğimiz anlayış, belirsizliğin ve anlamsızlığın içeriğinde varlığını sürdüren mücadeledir. Kişi bu temalarda varlığı sorgulayabilir, özgürlüğü arayan bir varlıktır ve varlığı anlamlandıran özgürlüktür. Heidegger’in dediği gibi ölümcülük bilinci ve varoluşun kaynağı belki de bunlardır. Modern bireyin analizini gözler önüne serer; insanlığın krizi üzerinden temalandırılan bu film, ikinci dünya savaşı sonrasını ve hızla değişen tutumları da ele alabilir.

Erich Fromm, bu anlamda Heidegger gibi yine bireysel yabancılaşmayı ele alır; bu dönemin sosyolojisini, psikolojisini belirler. Hatta bu tutum belki narsizmle de ifadelendirilebilir. Çünkü özgür olmayı savunan birey daha çok varlığı savunur. Özgürlüğü, sorumluluğu, süregelen çatışmaları ele alan kimlik kültürü, tüketimi ve dijitalleşmeyi etkileyebilir. Yapay zeka dediğimiz makineleşme ilişkisiyle doğrudan bağlantı kurmasak bile belli başlı temaları ele alabiliriz. Mesela iletişimi belirten ağların var olması, fakat Giovanni ve Lidia'nın iletişim kurmayan evliliği insanı düşündürmeli.

Sosyal krizlerin olduğu bu dijital çağda La Notte filminde bir bağlantıyı, hem de bağlantısızlığı içerir. Olaya bir de bu anlamda bakmak, belki bu filme haksızlık yapmamak olacaktır. Şehrin içinde bulunan modern binalar, bu anlamda insanı düşünmeye sevk ediyor. Belki de bu boşluk, insanları hasta ediyor. Tommasa kişiyi sorgulatır ve düşündürür. Lidia için bir tür kaçış olarak görünen bu anlayış, kendisini aramayı, varlığı, insanlığı sorgulatır